2 кастрычніка, Позірк. У месцах пазбаўлення волі ў Беларусі шырока распаўсюджаны фізічны і псіхалагічны гвалт, умовы ўтрымання цяжкія. Такая выснова зроблена ў даследаванні “Катаванні і жорсткае абыходжанне з былымі беларускімі палітвязнямі пасля 2020 года”, апублікаваным у міжнародным навуковым часопісе Torture*.
Праца заснаваная на апытанні 77 былых палітвязняў, якія далі падрабязныя інтэрв’ю з лютага да траўня 2025 года. Аўтары — псіхіятр Уладзімір Пікірэня, прадстаўнік ініцыятывы Dissidentby Марына Касінерава і псіхолаг Юлія Лагвіненка. Даследаванне праводзілася пры навуковым суправаджэнні прафесара Цюрыхскага ўніверсітэта Андрэаса Меркера ў рамках праекта згаданай праваабарончай ініцыятывы пры падтрымцы фондаў BySol і “Памяць, адказнасць і будучыня” (Германія).
Найбольш цяжкімі перажываннямі ўдзельнікі называлі адзіноту і расстанне з блізкімі, умовы ўтрымання і псіхалагічны ціск. Яны ацэньвалі гэтыя фактары як больш цяжкія стрэсары, чым фізічны гвалт або пагрозы. Аўтары асобна адзначаюць, што гаворка ідзе пра суб’ектыўную ацэнку перажыванняў, а не пра вывад аб меншай небяспецы фізічнага гвалту.
Аб псіхалагічным гвалце падчас зняволення паведаміла 76 чалавек (98,7%). Згадвалася пастаянна уключанае штучнае асвятленне, спякота і холад, пазбаўленне сну, перапоўненыя камеры, абразы і пагрозы, абмежаванне кантактаў з блізкімі і доступу да інфармацыі.
Аб фізічным гвалце пры затрыманні заявіла 66 з 77 удзельнікаў (85,7%), аб фізічных катаваннях або фізічным жорсткім абыходжанні падчас зняволення — 68 (88,3%).
Сярод апісаных метадаў названыя прымусовае распрананне, прыніжальныя працэдуры, збіццё, вымушанае знаходжанне ў балючых позах і небяспечны прымусовую працу. Удзельнікі таксама паведамлялі аб выкарыстанні электрашокераў і ўдушэнні.
Аб адмове ў медыцынскай дапамозе паведаміла 48 чалавек (64,9%). Больш за палову заявіла аб змяшчэнні ў штрафную ізаляцыю.
У суіцыдальных думках у зняволенні прызналася 30,1%, у самапашкоджанні — 12,3%. Чатыры чалавекі паведамілі пра спробы суіцыду.
Даследаванне таксама паказвае, што меркаваныя мэты гвалту ў беларускіх турмах, на думку ўдзельнікаў, “адрозніваліся ад найбольш распаўсюджанай у свеце практыкі прымянення катаванняў — для атрымання інфармацыі або прызнання“. На пытанні аб мэтах гвалту часцей за ўсё ахвяры заяўлялі аб прыніжэнні асобы (81,9%) і спробах “падпарадкаваць або здушыць яе“ (80,6%).
Выкарыстанне катаванняў для атрымання прызнання віны адзначыла 58,3% удзельнікаў, інфармацыі аб іншых людзях або падзеях — 45,8%.
Паводле слоў Пікірэні, на якія спасылаецца ініцыятыва “Белыя халаты“, сабраныя сведчанні паказваюць не на асобныя эпізоды, а на “сістэму рэпрэсій і падаўлення ў турме“. Асаблівую ўвагу ён звяртае на адмову ў медыцынскай дапамозе: гаворка ідзе пра недаступнасць медычнай і стаматалагічнай дапамогі, абязбольвання і пра сітуацыі, калі магчымасць атрымаць лячэнне залежала ад меркавання супрацоўнікаў устаноў.
“І медыкі былі часткай гэтага рэпрэсіўнага апарата ў турмах. Гэта, на мой погляд, вельмі важная частка, якую як лекару мне хацелася б падкрэсліць”, — сказаў Пікірэня.
На яго думку, сістэматызацыя сведчанняў важная для дакументавання таго, што адбываецца ў Беларусі, гэта “можа даць міжнародным арганізацыям, спецыялістам і праваабаронцам дадатковыя звесткі для ацэнкі ўмоў утрымання былых палітвязняў і іх патрэбаў пасля вызвалення“. У перспектыве даследаванне “можа таксама выкарыстоўвацца як адна з крыніц пры прыцягненні вінаватых да адказнасці“, сказаў урач.
* Journal on Rehabilitation of Torture Victims and Prevention of Torture — выдаецца Міжнародным саветам па рэабілітацыі ахвяр катаванняў з 1991 года. Пазіцыянуецца як Міжнародны навуковы часопіс. Публікуе арыгінальныя даследаванні і сістэматычныя агляды на стыку медыцыны, псіхалогіі, сацыяльных навук і правоў чалавека.
