Апублікавана на адкрытай версіі “Позірку” 3 траўня 2026 года ў 17:27
Прызнанне Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта (ЕГУ) “экстрэмісцкай арганізацыяй” з аднаго боку выклікала абурэнне дэмакратычнай грамадскасці. А з іншага — паказала ўразлівасць самога ўніверсітэта і яго абмежаваныя магчымасці абараніць выкладчыкаў і студэнтаў ад ціску беларускіх уладаў, якія фактычна пашыраюць поле рэпрэсій на адукацыйную сферу за межамі краіны.
Сілавікі ўжо шукаюць студэнтаў ЕГУ ў Мінску
Рашэнне Вярхоўнага суда Беларусі ад 14 красавіка 2026 года стала адным з найбольш рэзанансных у дачыненні да адукацыйных структур у эміграцыі. Пра яго стала вядома з заявы начальніка ўпраўлення Генеральнай пракуратуры Дзмітрыя Брылёва. Пры гэтым афіцыйнага тэксту рашэння ў адкрытым доступе дагэтуль няма. Улады, мяркуючы з усяго, не лічаць неабходным публікаваць дакумент, які юрыдычна замацоўвае такі сур’ёзны крок.
Нягледзячы на адсутнасць афіцыйнага тэксту, рэакцыя рушыла ўслед практычна адразу —як унутры краіны, так і за яе межамі.
Пасля абвяшчэння рашэння пачалі паступаць паведамленні аб тым, што беларускія сілавыя структуры праяўляюць інтарэс да студэнтаў і выпускнікоў ЕГУ, якія знаходзяцца ў Беларусі. У першую чаргу гаворка ідзе пра студэнтаў-завочнікаў, якія фармальна застаюцца звязанымі з універсітэтам.
Паводле звестак СМІ, да асобных студэнтаў прыходзілі з ператрусамі. У адным з выпадкаў, на які спасылаліся журналісты, маладога чалавека прымусілі напісаць заяву на адлічэнне, а таксама пашкодзілі яго літоўскі дазвол на жыхарства — пластыкавую картку проста разрэзалі. Такія дзеянні апісваюцца як элементы ціску, накіраваныя на разрыў любых сувязяў з універсітэтам.
Некаторыя студэнты паведамлялі, што пасля агалоскі іх сувязі з ЕГУ яны сутыкнуліся з праблемамі на працы ў Мінску і былі вымушаныя звальняцца.
Кіраўніцтва ўніверсітэта просіць усіх выпускнікоў, якія жывуць у Беларусі або плануюць туды паехаць, выконваць меры бяспекі.
Прыкладна з такімі ж рэкамендацыямі ЕГУ звяртаўся да студэнтаў пасля таго, як 22 жніўня 2025 года сайт і акаўнты ў сацсетках ЕГУ былі ўнесеныя ў спіс “экстрэмісцкіх матэрыялаў“ на сайце Міністэрства інфармацыі.
Тады сайт ehu.lt працягнуў працу з прыняццем неабходных мер абароны асабістых даных карыстальнікаў. Цяпер былым і цяперашнім студэнтам рэкамендуюць выдаліць усе дакументы, якія пацвярджаюць фінансавыя сувязі з ЕГУ і любыя формы супрацоўніцтва пасля кожнага наведвання сайтаў, звязаных з універсітэтам (на ўсіх мовах), чысціць гісторыю браўзэра і выкарыстоўваць VPN.
“Умяшанне ў справы Літвы“
Пакуль ЕГУ прапануе кожнаму ратавацца самастойна, 15 красавіка міністр замежных спраў Літвы Кястуціс Будрыс ахарактарызаваў прызнанне ЕГУ “экстрэмісцкай арганізацыяй“ як “чарговы варожы акт рэжыму Лукашэнкі супраць Літвы і ЕС” і заявіў пра гатоўнасць падтрымліваць супольнасць універсітэта. 21 красавіка перад сустрэчай з калегамі па ЕС кіраўнік літоўскай дыпламатыі заклікаў здзяйсняць ціск на рэжым Лукашэнкі і ўжыць меры ў адказ у сувязі з рэпрэсіўнымі дзеяннямі Мінска ў дачыненні да ЕГУ.
МЗС Літвы накіравала афіцыйны пратэст Беларусі ў сувязі з прызнаннем ВНУ “экстрэмісцкай арганізацыяй”.
Такім чынам, сітуацыя хутка выйшла за рамкі выключна адукацыйнага пытання і набыла дыпламатычнае вымярэнне, якое закранае стасункі паміж дзвюма дзяржавамі, адзначыў у каментары “Позірку“ дарадца дэмакратычнага лідара Святланы Ціханоўскай па адукацыі і навуцы Павел Церашковіч, які працаваў у ЕГУ з 2003 па 2014 год.
Паводле яго слоў, прызнанне ЕГУ экстрэмісцкай арганізацыяй фактычна азначае ўмяшанне ва ўнутраныя справы Літвы, паколькі ўніверсітэт з’яўляецца зарэгістраванай літоўскай установай вышэйшай адукацыі.
Ён звярнуў увагу на непаслядоўнасць палітыкі беларускіх уладаў. Аляксандр Лукашэнка супрацоўнічае па шэрагу пытанняў з ЗША. Праводзіць перамовы са спецыяльным пасланнікам прэзідэнта ЗША па Беларусі Джонам Коўлам, у выніку чаго на волю выходзяць сотні палітвязняў. Менавіта Коўл заяўляе пра неабходнасць дыялогу паміж Вільнюсам і Мінскам, для якога на коне транзіт беларускага калію праз Клайпедскі порт.
З іншага боку, улады ўмешваюцца ў справы Літвы і працягваюць рэпрэсіі — цяпер ужо ў дачыненні да студэнтаў літоўскай ВНУ.
Паводле ацэнкі Церашковіча, тое, што адбываецца, нельга растлумачыць адсутнасцю доўгатэрміновай палітыкі. “Гэта нават не недальнабачнасць — гэта тупасць”, — заявіў ён, характарызуючы дзеянні ўладаў як дэманстратыўна жорсткія і разбуральныя.
Каго і чаму будзе вучыць ЕГУ?
Між тым студэнты з Беларусі складаюць большасць у ЕГУ — каля 74% усіх навучэнцаў. Універсітэт першапачаткова ствараўся як адукацыйная пляцоўка для беларускіх студэнтаў і рэгіёну Усходняй Еўропы.
У статуце ЕГУ падкрэсліваецца, што місія ўніверсітэта заключаецца ў развіцці грамадзянскай супольнасці з дапамогай гуманітарных навук і свабодных мастацтваў (Liberal Arts), а таксама ў перадачы міжнароднага адукацыйнага досведу студэнтам з Беларусі і рэгіёну.
Такім чынам, беларускія студэнты застаюцца ключавой асновай існавання ўніверсітэта, у тым ліку з пункту гледжання фінансавання.
У інтэрв’ю LRT рэктар ЕГУ Вілюс Шадаўскас заявіў, што ў сувязі з прысваеннем “экстрэмісцкага” статусу ў ЕГУ лічаць, што колькасць абітурыентаў з Беларусі можа скараціцца, яна “дакладна не будзе роўнай нулю, аднак будзе значна меншай”.
Супрацьлеглае меркаванне выказаў былы палітвязень Павел Севярынец: масавы адток беларускіх студэнтаў і выкладчыкаў непазбежны.
На думку палітыка, калі не рабіць кардынальных крокаў і пераконваць усіх, што “працуем у звычайным рэжыме“, усё скончыцца тым, што ЕГУ альбо зачыніцца, альбо ператворыцца ў адзін з заштатных, нікому не патрэбных безаблічных “варыянтаў“ для тых, хто не трапіў у прэстыжныя ці нават сярэднія рэгіянальныя ВНУ.
“Да 14 красавіка баяліся, што прызнаюць экстрэмістамі. Цураліся таго, каб “свяціцца”. Усё, прызналі. Цяпер баяцца няма чаго. Зараз трэба рэальна свяціць. І адкрыта казаць Еўропе, якая ўсе гэтыя гады падтрымлівала ЕГУ: патрэбная кузня кадраў для беларускіх пераменаў“, — адзначыў Севярынец.
Недабор беларускіх студэнтаў прагназуе і Церашковіч.
Аднак цяпер, калі не закранаць каштоўнасныя моманты, неабходна вырашаць праблемы беларускіх студэнтаў, якія ўжо вучацца ў ЕГУ.
На яго думку, студэнтаў, якім яшчэ трэба давучыцца, можна, карыстаючыся тым, што ЕГУ ўваходзіць у адзіную еўрапейскую прастору вышэйшай адукацыі, перавесці ў іншыя еўрапейскія ВНУ. У 2004 годзе так вырашалі праблему ў Беларусі, калі ўлады закрылі ЕГУ ў Мінску.
“Гэта было б добрым рашэннем для тых, хто там на другім-трэцім курсе. Гэта значыць, яны б дзесьці адвучыліся ў іншым месцы, атрымалі б з пункту гледжання беларускіх уладаў чысты дыплом. Хоць, хутчэй за ўсё, у КДБ ёсць спісы студэнтаў, бацькоў“, — выказаў меркаванне Церашковіч.
У найбольш складанай сітуацыі, на яго думку, з пункту гледжання бяспекі і легалізацыі знаходзяцца выпускнікі 2026 года: “Яны атрымаюць дыплом ЕГУ, у Беларусь вяртацца небяспечна. Таму на палітычным узроўні неабходна знайсці рашэнне, якое дазволіць выпускнікам ЕГУ застацца ў Літве. Я кажу пра рашэнне літоўскіх уладаў, як мінімум”.
Вучоба як квіток у адзін бок
Так ці інакш, адзначыў Церашковіч, навучанне ў ЕГУ ў цяперашніх умовах усё часцей становіцца “квітком у адзін бок“.
“Думаю, што тыя, хто збіраўся з’язджаць з Беларусі на вучобу, з’едуць. Паедуць у ЕГУ, паедуць у Польшчу, дзе ёсць магчымасць на працягу года вывучыць мову і падрыхтавацца да паступлення ва ўніверсітэт. У Польшчы агулам магчымасцяў атрымаць бясплатную вышэйшую адукацыю значна больш, чым у ЕГУ, дзе ўвесь час звужалася гэтая магчымасць. У Польшчы ёсць Праграма Каліноўскага. Яны ў розныя гады набіраюць ад 250 да 400 чалавек, якія не толькі бясплатна вучацца, але яшчэ і атрымліваюць стыпендыю“, — сказаў Церашковіч.
На яго перакананне, у моладзі павінен быць выбар месца вучобы: “Чаму людзі абавязаны заставацца ў сваёй краіне, калі не адчуваюць у сабе здольнасцяў, талентаў і г.д? Прывяду прыклад. Бацька Ніколы Тэслы хацеў, каб сын стаў святаром. Каму б ад гэтага было добра? Тэсле або чалавецтву? А так ён зрабіў найвелізарную колькасць адкрыццяў, якімі мы карыстаемся дагэтуль“.
У гэтым кантэксце важна не разглядаць міграцыю як выключна “уцечку мазгоў”, мяркуе эксперт. Бо права выбару краіны навучання і месца для жыцця, якога многіх беларусаў пазбавілі, з’яўляецца базавым элементам свабоды асобы.
