Валдасу Адамкусу 100 гадоў. Чым вядомы былы прэзідэнт Літвы і як ён звязаны з Беларуссю

3 лістапада былому прэзідэнту Літвы Валдасу Адамкусу споўнілася 100 гадоў.

Ён ачольваў краіну два тэрміны, удзельнічаў у яе інтэграцыі ў Еўрапейскі саюз і НАТО, аднойчы сустракаўся з Аляксандрам Лукашэнкам, а праз гады сам стаў аб’ектам увагі беларускай Генеральнай пракуратуры, якая спрабавала прыцягнуць яго да расследавання справы аб “генацыдзе беларускага народа”.

Чым вядомы Адамкус, хто з сусветных палітыкаў дажыў да векавога юбілею, чаму адносіны літоўскага прэзідэнта з Беларуссю аказаліся няпростымі — пра гэта матэрыял “Позірку”.

Хто такі Валдас Адамкус

Валдас Адамкус нарадзіўся 3 лістапада 1926 года ў Каўнасе. Падчас Другой сусветнай вайны ўдзельнічаў у літоўскім руху супраціву нацысцкай акупацыі і распаўсюджваў нелегальны друк. У ліпені 1944-га разам з бацькамі пакінуў Літву і перабраўся ў Германію.

У жніўні таго ж года, неўзабаве пасля ўцёкаў сям’і на тэрыторыю “Трэцяга рэйха”, 17-гадовы Адамкус вярнуўся ў Літву і ўступіў у Атрад аховы Айчыны — літоўскае добраахвотніцкае фарміраванне, падпарадкаванае нямецкаму ваеннаму камандаванню.

У штабе аднаго з батальёнаў ён служыў перакладчыкам. У кастрычніку атрад браў удзел у баях пад Седай супраць Чырвонай арміі, якая наступала: згодна з планам нямецкага камандавання, ён павінен быў прыкрываць нямецкія часткі, якія адступалі. Пасля паразы Адамкус зноў уцёк у Германію.

Абвінавачанні ў “нацызме” (галоўным чынам з боку ўладаў Расіі і Беларусі) будуць пераследаваць яго на працягу ўсёй палітычнай кар’еры — і нават пасля яе завяршэння.

Пасля заканчэння вайны Адамкус вучыўся на факультэце прыродазнаўчых навук Мюнхенскага ўніверсітэта, а ў 1949 годзе эміграваў у ЗША. Там ён спачатку працаваў на заводзе аўтамабільных запчастак, потым стаў інжынерам-чарцёжнікам.

Служыў у амерыканскай арміі, у 1955 годзе атрымаў грамадзянства ЗША. У 1960-м скончыў тэхналагічны інстытут у Ілінойсе, атрымаўшы адукацыю інжынера-будаўніка. Быў членам Рэспубліканскай партыі.

У ЗША Адамкус зрабіў нядрэнную кар’еру ў сферы аховы навакольнага асяроддзя. У 1969–1971 гадах кіраваў даследчым цэнтрам Агенцтва па ахове навакольнага асяроддзя, а з 1981-га ўзначальваў яго пяты рэгіён, які ахопліваў тэрыторыю Сярэдняга Захаду. На гэтай пасадзе ён прапрацаваў да 1997 года.

Будучы кіраўнік дзяржавы працягваў удзельнічаць у жыцці літоўскай эміграцыі і выступаць супраць савецкай акупацыі Літвы. З 1972 года атрымаў магчымасць наведваць радзіму, якая знаходзілася ў складзе СССР, — і бываў там амаль кожны год.

У 1983–1997 гадах каардынаваў амерыканскую дапамогу краінам Балтыі ў сферы аховы навакольнага асяроддзя. Ён садзейнічаў будаўніцтву ачышчальных збудаванняў і развіццю экалагічнага маніторынгу.

Пасля аднаўлення незалежнасці краіны вярнуўся ў Літву і актыўна ўключыўся ў яе палітычнае жыццё. Увосень 1992 года ачоліў выбарчы штаб кандыдата ў прэзідэнты Стасіса Лазарайціса.

На першых прэзідэнцкіх выбарах пасля аднаўлення незалежнасці, якія прайшлі 14 лютага 1993 года, той саступіў Альгірдасу Бразаўскасу.

Праз пяць гадоў Адамкус сам пайшоў у прэзідэнты — і перамог, хоць кампанія была няпростай. У першым туры 21 снежня 1997 года Адамкус заняў другое месца, набраўшы 27,9% галасоў. Тады яго апярэдзіў былы генеральны пракурор Артурас Паўлаўскас з 45,28%.

Трэцім стаў лідар руху за незалежнасць Літвы Вітаўтас Ландсбергіс (15,92%), які перад другім турам падтрымаў Адамкуса. 4 студзеня 1998-га той перамог Паўлаўскаса з вынікам 50,37% супраць 49,63% — розніца склала ўсяго 14.256 галасоў.

У 2003 годзе Адамкус паспрабаваў пераабрацца, але прайграў у другім туры Раландасу Паксасу.

Малады прэзідэнт займаў пасаду кіраўніка дзяржавы крыху больш за год: 6 красавіка 2004-га парламент Літвы адхіліў яго ад пасады ў выніку імпічменту — і гэта быў першы выпадак падобнага адхілення ад пасады для лідара еўрапейскай дзяржавы.

Падставай сталі тры парушэнні Асноўнага закона, устаноўленыя Канстытуцыйным судом Літвы: незаконнае наданне грамадзянства расійскаму бізнесмену Юрыю Барысаву, разгалошванне яму дзяржаўнай тайны і незаконны ўплыў на рашэнні прыватнай кампаніі ў інтарэсах Барысава.

Пасля адхілення Паксаса ў Літве прайшлі датэрміновыя прэзідэнцкія выбары, на якіх Адамкус зноў перамог. Ён стаў лідарам паводле вынікаў першага тура 13 чэрвеня 2004 года, набраўшы 30,18% галасоў. У другі тур таксама выйшла экс-прэм’ер Казіміра Прунскене (21,25%).

Паўторнае галасаванне адбылося 27 чэрвеня: Адамкус атрымаў 51,89% галасоў, Прунскене — 46,66%.

Дарэчы, Прунскене ў снежні 2010 года прыехала ў Беларусь як незалежны назіральнік на прэзідэнцкіх выбарах. У інтэрв’ю беларускаму тэлебачанню экс-прэм’ер Літвы назвала выбары “добра арганізаванымі і праведзенымі паводле ўсіх правілаў”.

Пасля разгону акцыі пратэсту ў Мінску ўвечары 19 снежня яна заявіла, што гвалт “выпадае з кантэксту” выбарчага працэсу. Прунскене выказала здагадку, што сутыкненні былі выкліканыя “ўсплёскам эмоцый”, і заклікала вызначыць адказных за тое, што адбылося.

Яе ацэнкі прагучалі на фоне масавых затрыманняў удзельнікаў пратэстаў і наступнага крымінальнага пераследу кандыдатаў у прэзідэнты і іх прыхільнікаў. На радзіме палітык была рэзка раскрытыкаваная.

Адамкус паўторна заняў пасаду 12 ліпеня 2004 года і заставаўся прэзідэнтам да 2009 года, калі яго змяніла Даля Грыбаўскайце.

Адным з галоўных напрамкаў палітыкі Адамкуса была інтэграцыя краіны ў заходнія наддзяржаўныя структуры: менавіта ў гады яго прэзідэнцтва Літва ўступіла ў НАТО і Еўрапейскі саюз — гэта адбылося ў 2004 годзе.

Пасля завяршэння прэзідэнцкай кар’еры Адамкус адышоў ад актыўнай палітыкі, але працягвае ўдзельнічаць у грамадскім жыцці і нярэдка даваць інтэрв’ю.

Якія рашэнні прымаліся ў дачыненні да Беларусі пры Адамкусе

Прэзідэнцтва Адамкуса прыпала на перыяд паступовага пагаршэння стасункаў Беларусі з Еўрапейскім саюзам. Літва ўступіла ў ЕС у 2004-м, і ў тым жа годзе Еўрасаюз увёў першыя персанальныя санкцыі ў сувязі са знікненнем Віктара Ганчара, Юрыя Захаранкі, Дзмітрыя Завадскага і Анатоля Красоўскага.

Пад санкцыі Еўрасаюза тады трапілі чатыры беларускія чыноўнікі: былы міністр унутраных спраў Юрый Сівакоў, генеральны пракурор Віктар Шэйман, камандзір САХРа Дзмітрый Паўлічэнка і міністр унутраных спраў Уладзімір Навумаў.

У 2006 годзе, пасля прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі, якія ЕС палічыў такімі, што не адпавядаюць міжнародным стандартам, і наступнага за імі разгону пратэстаў, Еўрасаюз пашырыў абмежавальныя меры.

Яны прадугледжвалі замарожванне актываў і забарону на ўезд у Еўрапейскі саюз для Аляксандра Лукашэнкі і шэрагу высокапастаўленых беларускіх чыноўнікаў.

Як Адамкус аднойчы сустракаўся з Лукашэнкам

Валдас Адамкус сустракаўся з Аляксандрам Лукашэнкам у самым пачатку свайго першага прэзідэнцкага тэрміну. 12 лістапада 1998 года кіраўнікі Літвы і Беларусі правялі перамовы на літоўска-беларускай мяжы, у пункце пропуску Мядзінінкай.

Сярод тэм сустрэчы былі двухбаковы гандаль, эканамічнае супрацоўніцтва, запазычанасць Беларусі за пастаўленую электраэнергію і пагадненне аб рэадмісіі нелегальных мігрантаў.

Пасля перамоў бакі выпусцілі сумесную заяву. У ёй, у прыватнасці, гаварылася пра неабходнасць выконваць асноўныя правы і свабоды чалавека і міжнародныя абавязацельствы.

Вядома, што Лукашэнка на сустрэчы таксама расказваў Адамкусу пра сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі і запэўніваў, што “беларусы маюць не менш правоў і свабод, чым грамадзяне Літвы”. Ужо ў першы год прэзідэнцтва кіраўнік літоўскай дзяржавы гаварыў пра складанасці ў стасунках з Беларуссю.

Ён адзначаў, што ў Літве маюць “вельмі цёплыя пачуцці” да беларускага народа, аднак не разумеюць, з кім менавіта трэба весці дыялог, паколькі беларускае грамадства падзеленае ў пытанні аб тым, ці прадстаўляе дзейная ўлада народ.

Пры гэтым кіраўнік Літвы падкрэсліваў, што вырашаць гэта павінны найперш самі беларусы, а ніяк не літоўскі бок.

Адамкус і Беларусь пасля яго прэзідэнцтва

Пасля сыходу з прэзідэнцкай пасады Адамкус працягваў публічна выступаць за больш жорсткую пазіцыю Захаду ў дачыненні да беларускіх уладаў.

У студзені 2011 года ён рэзка раскрытыкаваў спробы пераемніцы Далі Грыбаўскайце наладзіць стасункі з Лукашэнкам, назваўшы палітыку Літвы ў дачыненні да Беларусі “катастрофай”.

У 2019 годзе разам з іншымі кіраўнікамі Літвы Адамкус прысутнічаў на ўрачыстай цырымоніі перапахавання парэшткаў паўстанцаў Кастуся Каліноўскага (ад уладаў Беларусі на цырымонію адправілі тагачаснага віцэ-прэм’ера Ігара Петрышэнку).

16 лютага 2023 года лідар дэмсіл Святлана Ціханоўская разам з былымі кіраўнікамі Літвы Адамкусам і Вітаўтасам Ландсбергісам узяла ўдзел ва ўрачыстых мерапрыемствах з нагоды Дня аднаўлення незалежнасці літоўскай дзяржавы.

Ціханоўская тады падзякавала Літве за падтрымку беларусаў і назвала краіну прытулкам і часовым домам для амаль 50 тыс. грамадзян Беларусі, якія пакінулі радзіму.

Вядома таксама пра сустрэчу Ціханоўскай з Адамкусам і Ландсбергісам 12 ліпеня 2023 года. Яна прайшла ў Вільнюскім універсітэце.

3 лістапада лідар дэмсіл павіншавала Адамкуса з векавым юбілеем.

Як Беларусь спрабавала пераследаваць Адамкуса па справе аб “генацыдзе”

У чэрвені 2021 года імя былога літоўскага прэзідэнта апынулася ў цэнтры скандалу, звязанага з расследаваннем Генеральнай пракуратуры Беларусі аб “генацыдзе беларускага народа” падчас Другой сусветнай вайны.

2 чэрвеня Генпракуратура публічна абвясціла, што звярнулася да літоўскіх калег з просьбай дапытаць Адамкуса ў якасці сведкі.

Беларускія следчыя заявілі, што правяраюць яго магчымую сувязь з Антанасам Імпулявічусам — камандзірам дапаможнага паліцэйскага батальёна, падпарадкаванага СС, які ўдзельнічаў у карных аперацыях на тэрыторыі Беларусі.

Старшы пракурор упраўлення Генпракуратуры Эдуард Скурат сцвярджаў, што Адамкус нібыта быў даверанай асобай Імпулявічуса ў 1944 годзе. Беларускі бок заяўляў, што правярае магчымую датычнасць былога прэзідэнта Літвы да злачынстваў супраць беларускага насельніцтва.

Адамкус катэгарычна абверг гэтыя сцвярджэнні. Ён назваў абвінавачанні абсурднымі і заявіў, што ніколі не сустракаўся з Імпулявічусам і не быў з ім знаёмы.

Палітык таксама выказаў здагадку, што з’яўленне гэтых абвінавачанняў у першую чаргу было звязанае са спробай адцягнуць увагу ад палітычнага крызісу ў Беларусі, і назваў гэта “палітычнай прапагандай”.

15 чэрвеня 2021 года генеральны пракурор Літвы Ніда Грунскене заявіла, што літоўскі бок не атрымліваў канкрэтнага афіцыйнага запыту аб допыце Адамкуса.

Што Адамкус казаў пра Лукашэнку пасля 2020 года

Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і наступных за імі рэпрэсій Адамкус неаднаразова выступаў з крытыкай беларускіх уладаў.

У чэрвені 2021 года, каментуючы прымусовую пасадку самалёта Ryanair у Мінску і затрыманне Рамана Пратасевіча, ён заклікаў еўрапейскія краіны перайсці ад заяў да канкрэтных дзеянняў і ўзмацніць эканамічныя санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі.

“Я думаю, што цяпер і Пуцін, і Лукашэнка смяюцца з усіх еўрапейскіх народаў”, — заявіў былы прэзідэнт Літвы.

Ён таксама выказаў меркаванне, што толькі ўзгодненая пазіцыя еўрапейскіх дзяржаў і эканамічная ізаляцыя Беларусі здольныя паўплываць на сітуацыю. Пры гэтым Адамкус падкрэсліў, што разумее: наступствы абмежавальных мер могуць закрануць і звычайных беларусаў.

У тым жа інтэрв’ю ён зноў вярнуўся да абвінавачанняў беларускай пракуратуры, назваўшы іх спробай адцягнуць увагу міжнароднай супольнасці ад барацьбы беларускага грамадства за дэмакратыю і свабоду.

Хто з палітыкаў дажываў да 100 гадоў? А хто з іх жывы і цяпер?

Стагадовы юбілей для палітыка — вялікая рэдкасць, хоць у гісторыі ёсць некалькі адметных прыкладаў.

Сярод былых кіраўнікоў дзяржаў, якія перасягнулі стогадовы рубеж, — экс-прэзідэнт Турцыі Джэляль Баяр, які пражыў 103 гады (1883–1986), былы прэм’ер-міністр Камбоджы Чаў Сэн Коксал Чхум, які памёр таксама ва ўзросце 103 гадоў (1905–2009), і былы прэм’ер-міністр Францыі Антуан Пінэ, які пражыў 102 гады (1891–1994).

Да стагадовага юбілею дажыў адзін з самых уплывовых палітыкаў свайго часу, дзяржсакратар ЗША ў 1973–1977 гадах Генры Кісінджэр (1923–2023).

Ёсць і цяпер жывыя палітыкі, чый узрост ужо перавысіў гэтую ганаровую адзнаку. Напрыклад, былы прэм’ер-міністр Малайзіі Махатхір Махамад (1925) і былы прэзідэнт Сенегала Абдулай Вад (1926).

Найстарэйшым сярод былых кіраўнікоў дзяржаў лічыцца экс-прэзідэнт Эквадора Гільерма Радрыгес Лара, які нарадзіўся 4 лістапада 1923 года. Заўтра яму спаўняецца 103 гады.

Такім чынам, Адамкус папоўніў даволі вузкае кола былых кіраўнікоў дзяржаў, якія дажылі да 100 гадоў.

У Літве, дарэчы, ёсць яшчэ адзін знакавы палітык-доўгажыхар, ужо згаданы экс-спікер Сейма Вітаўтас Ландсбергіс — яму 94 гады. Ландсбергіс быў першым кіраўніком Літвы пасля аднаўлення яе незалежнасці. Ад сакавіка 1990-га да лістапада 1992 года ён узначальваў Вярхоўны Савет, які абвясціў пра выхад са складу СССР. У 2022 годзе Сейм афіцыйна прызнаў за палітыкам статус кіраўніка дзяржавы за гэты перыяд.

Сярод іншых прадстаўнікоў старэйшага палітычнага пакалення ў СНД можна адзначыць былога прэзідэнта Украіны Леаніда Кучму, якому 88 гадоў, і першага прэзідэнта Казахстана Нурсултана Назарбаева. Яму цяпер 86.

Абодва пасля сыходу з прэзідэнцкіх пасад яшчэ некаторы час захоўвалі ўплыў на палітычныя працэсы ў сваіх краінах. Кучма ў 2014–2020 гадах прадстаўляў Украіну ў Трохбаковай кантактнай групе па ўрэгуляванні канфлікту на Данбасе, а Назарбаеў да студзеня 2022 года захоўваў пасаду старшыні Савета бяспекі Казахстана.

Хто найстарэйшы сярод беларускіх палітыкаў

Старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі ў выгнанні Івонка Сурвіла сёлета адзначыла 90-годдзе. Яна нарадзілася 11 красавіка 1936 года ў Стоўбцах. З 1997 года ачольвае Раду БНР.

Сурвіла падчас Другой сусветнай вайны разам з сям’ёй эмігравала на Захад. Жыла ў Францыі, Іспаніі і Даніі, а пасля пераехала ў Канаду. Атрымала адукацыю ў Сарбоне, працавала перакладчыцай і ўсё жыццё займалася падтрымкай беларускай дыяспары.

Сярод палітыкаў незалежнай Беларусі, бадай, самым узроставым з’яўляецца Станіслаў Багданкевіч. Ён нарадзіўся 1 студзеня 1937 года, цяпер яму 89 гадоў. У 1991–1995 гадах ачольваў Нацбанк, у 1995–2000 гадах кіраваў Аб’яднанай грамадзянскай партыяй. Карыстаўся вялікім попытам у незалежных СМІ (да іх вымушанай эміграцыі) як эканамічны эксперт.